Dementie is een uitnodiging

Dementie is een chronische ziekte en een maatschappelijk fenomeen waarvan we de oorzaak vooralsnog niet kunnen vinden en waarvan we de betekenis vooralsnog niet begrijpen of niet willen begrijpen. Met deze tekst wil ik vooral alle betrokkenen een hart onder de riem steken en een stuk van mijn ervaring delen als hypnotherapeut en zoon van een demente moeder.

Eerst als een donderslag bij heldere hemel en nadien gaandeweg word je ermee geconfronteerd. Dementie. Het is een pijnlijke, lastige en ingrijpende kwestie. Een onomkeerbare ziekte zoals dementie is zowat het laatste wat een mens voor zichzelf had gewenst. Dementie overkomt ons, en we weten eigenlijk niet wat ons overkomt. We zijn radeloos, sprakeloos en verward.

Dementie treft iedereen, jong en oud, en op steeds grotere schaal. De gelijkenis met depressie is opvallend. Ook daar gaat het in stijgende lijn. De cijfers zijn hallucinant. De wetenschap staat voor een raadsel, en niet alleen de wetenschap. Uit de ontwikkelingspsychologie weten we intussen het een en ander over de eerste levensjaren maar tegenover de laatste levensfase regeert de machteloosheid. De laatste, afbrokkelende levensfase willen we uiteraard niet. Uit angst zijn we geneigd om het langzame afsterven uit het dagelijks leven weg te duwen. Gelukkig zijn er hoopgevende initiatieven om dementie onder de aandacht te brengen.

Vanuit medisch-wetenschappelijke hoek worden vele inspanningen geleverd om dementie te verklaren. Tot nog toe is de slotsom helaas dat we het fenomeen niet kunnen verklaren. We zien de symptomen en deze kunnen we kaderen, analyseren, tot voorlopige conclusies brengen. De oorzaak van dementie kennen we niet, en het ziet ernaar uit dat er nog een lange weg te gaan is. Er is meer fundamenteel onderzoek nodig, zeggen specialisten.

Slaap zacht

Het stemt hoopvol dat meer en meer artsen en psychiaters er tegenwoordig voor pleiten om voorzichtig om te springen met het voorschrijven van slaapmiddelen. De oude gewoonte was veeleer: doe ze maar in slaap dan zijn ze ons minder tot last. Het vaak nodeloos toedienen van sedativa is een uitloper, vaak uit onmacht, van de wilde medicalisering. Wikipedia: “Medicalisering is het proces waarbij steeds meer zaken die in relatie staan tot het menselijke welzijn als ziekte worden voorgesteld en zo in de medische invloedssfeer worden gebracht.”

Mijn moeder van 91 is onlangs op een paar weken tijd twee keer onderuitgegaan, gevallen op weg naar het toilet. Haar brein mag dan wel door dementie zijn aangetast, ze sleurt weinig gewicht mee en ze is fysiek in een redelijke conditie. Ze woont nog thuis, in haar vertrouwde omgeving. Na de tweede val ging er bij mij een lichtje branden. De verpleging diende het slaapmiddel toe rond negen uur. Nadien ging ze nog wat televisiekijken. Zonder chips. Wel soms met een glas rode wijn. Voor het slapengaan slenterde ze nog even naar het toilet, en ze struikelde, half verdoofd en duizelig door het middel dat ze rond negen uur had toegediend gekregen. Er zijn twee opnames geweest, inclusief een kortverblijf, ter observatie. Over de kosten voor de gemeenschap zal ik best niet uitweiden. Na de tweede val kon ik gelukkig aan de dienstdoend arts de suggestie doen om het slaapmiddel gewoon weg te laten.

Sindsdien is mijn moeder veel minder verward, meer aanwezig. Ze rust veel maar als ik er ben, blijf ze toch wakker. Aan de telefoon is ze zelfs opvallend helder. Soms lijkt het alsof ze geen dementie heeft, wat natuurlijk onmogelijk is gezien de diagnose.

Als je even de moeite neemt om erbij stil te staan, is er in dit leven nogal wat dat ons verstand te boven gaat. Er is veel dat door de ratio niet te verklaren is. Niettemin blijven we met z’n allen gebrandmerkt door het denken in oorzaak en gevolg. Alles heeft een oorzaak en alles heeft een gevolg. Simpel. Wat we niet kunnen verklaren bestaat niet. Punt.

Heeft het te maken met het verklaringsmodel zelf, dat ontoereikend blijkt te zijn? Hangt het samen met het niet (willen) zien van de eigen schaduw?

“Net zoals kleine kinderen geloven dat ze door het sluiten van hun ogen onzichtbaar worden, geloven de mensen dat zij zich van de ene helft van de werkelijkheid zouden kunnen bevrijden door er in zichzelf niet naar te kijken.” (Uit: ‘Krankheit als Weg’, Dethlefsen en Dahlke)

Hart onder de riem

Wat zou de betekenis kunnen zijn van een ziekte zoals dementie? Vanuit een diep verdriet, vanuit mijn onverdroten ijver om het leven te begrijpen, vanuit mijn missie om te delen wat ik weet en voel, vanuit mijn werk als therapeutisch coach en hypnotherapeut formuleer ik een aantal bedenkingen. Met een filosofisch-spirituele saus erbovenop. Filosofie en spiritualiteit maken het leven immers smaakvoller en zinvoller. Bovenal wil ik de mensen die lijden een hart onder de riem steken.

Betekenis kun je maar vinden als je ervan uitgaat dat (alles in) het leven een betekenis heeft. Het leven zit vol signalen, die we – door een louter cognitieve bril – niet opmerken en waar we bijgevolg ook niets mee doen. We weten intussen heel goed dat de eerste (en niet de laatste) tekenen van dementie te maken hebben met het cognitieve, met het denken, het geheugen. Niettemin blijven we mensen met dementie in de eerste plaats benaderen vanuit een cognitie die wel nog goed functioneert. Deze benadering is gedoemd om te mislukken.

Dit is een inzicht uit de hypnotherapie. Met de cognitie of de ratio alleen krijg je geen grip op wat er in een mens omgaat, al zeker niet een mens die niet meer kan ‘mentaliseren’. Het bewustzijn werkt nog nauwelijks en het onderbewustzijn begrijpt helemaal niet wat er gebeurt, begrijpt zelfs de gebezigde taal niet. Het onderbewustzijn spreekt een ander soort taal: zintuiglijker, met beelden en metaforen. Dit onderscheid verklaart waarom we dikwijls onszelf niet begrijpen. Ik volg daarin de visie en aanpak van psychiater en psychotherapeut Milton Erickson.

Authentiek

De uitdaging, zo voel ik het ook aan bij mijn moeder, bestaat erin om op een andere manier met een mens met dementie te communiceren. De gangbare maniertjes werken niet meer. Ik kan me niet langer verstoppen achter aangeleerde mooie woorden en welgevormde volzinnen, die tenslotte de resultante zijn van een op de schoolbanken ontwikkeld denkvermogen.

Er is overigens nooit veel communicatie geweest tussen ons – ik besef nu waarom communicatie mijn dada geworden is in mijn leven. Woorden zijn nooit haar manier van spreken geweest. Ze gaf me eten en drinken en snoep om haar liefde uit te drukken. Ik snapte dat niet. Nu wel. Nu geef ik haar eten en drinken, en ook wel snoep, om mijn dankbaarheid uit te drukken. Het ziet er vrij onbeholpen uit maar het is wel echt.

Wees authentiek, dit is de ware uitdaging die te lezen is in de ogen van een mens met dementie.

Omgekeerde weg

Mijn 91-jarige demente moeder daagt me nog meer uit. Ze nodigt me uit om op een tergend trage manier afscheid te nemen van haar leven. Zoek het eens uit, lijkt ze te willen zeggen, jij hebt de kracht en het vermogen om het uit te zoeken. Is het einde definitief in zicht of is het leven een continuüm? De kwantumfysica biedt inzicht: moeder is energie, ik ben energie, en als energie zijn we met elkaar verbonden, ongetwijfeld ook na het verdwijnen van de lichamelijke vorm. Het lichaam is slechts een klein gedeelte van de totale mens, de totale energie. De energie blijft, ook na het afsterven.

Het masker (persona) dat zovele jaren het ego heeft afgeschermd, valt weg. Het bewustzijn kalft langzaam af, wat aan beide kanten voor flink wat verwarring zorgt. Weinig of niets is nog duidelijk. Dat de gangbare communicatie en omgangsvormen niet meer werken zorgt bij vele betrokkenen voor paniek.

Jarenlang verborgen en/of onderdrukte emoties en gevoelens komen bloot te liggen. De zelfregulerende ratio is weg. Definitief. De vulkaan spuwt vuur, of niet. Angst, woede of verdriet nemen de bovenhand, of niet. Bij mijn moeder zag ik voorlopig één keer een lichte angst: “er is vannacht ingebroken” zei ze. Ik heb de indruk dat ze door haar paternoster mogelijke doodsangsten goed weet te temperen.

Dementie is de omgekeerde weg van het leven: van rationeel ingestelde volwassene naar louter zintuiglijk ingesteld kind. Van verstandelijk ‘be-grijpen’ naar kinderlijk ‘grijpen’, krampachtig zoekend naar ‘grip’ in een uitdovend bestaan.

Gestolde energie

De weg van de mens is de weg van het hoofd naar het hart, de weg naar een groter bewustzijn. Zolang deze weg niet wordt afgelegd, zal dementie alleen maar heviger worden, nog massaler dan nu al het geval is.

Bij de patiënt (ik zal het woord één keer gebruiken) legt dementie vaak hopeloosheid en kwaadheid bloot. Dit kan duiden op “een weigering om met het leven om te gaan zoals het is” (Louise Hay).

De hopeloosheid en de kwaadheid kunnen volgen uit het gevoel niet echt geleefd te hebben, of het gevoel zich nooit echt veilig gevoeld te hebben. Deze gevoelens gaan terug op gedachten en overtuigingen die diep verankerd zijn in het onbewuste. Bijvoorbeeld: traumatische ervaringen (oorlog, gezinssituatie, armoede, misbruik etc.) liggen aan de basis van toxische gedachten en chronische ziekten.

Traumatische ervaringen komen tot stand in omstandigheden waarin vechten of vluchten onmogelijk is. Vervriezen is dan de enige optie. In het dierenrijk bestaat het verschijnsel van de schijndood. Bij de mens ontstaan er clusters van energie, gestolde energie, waarin de belastende ‘informatie’ wordt vastgehouden. Zolang deze bevroren energie niet wordt ontdooid (trauma release) blijft de informatie op de achtergrond actief. Dit vertaalt zich in het chronisch karakter van de ziekte.

Uitnodiging

Dementie is een uitnodiging om het eigen perspectief te verruimen, om zelf een bewustzijnssprong te maken. Door te kijken naar wat er wel nog is leer je te accepteren wat er niet meer is. Alles wat er echt toe doet bij een mens blijft immers altijd aanwezig, ook wanneer het niet meer toegankelijk is. De uitdaging bestaat erin dit te willen zien en vooral te voelen.

Dementie is een uitnodiging om afstand te doen van alle overtollige ballast, om de eigen rugzak aan de kant te zetten, om het verleden eindelijk los te laten, om je hart te laten spreken, om in de ogen naar de ziel te kijken, om voorbij te gaan aan de eigen angsten en beperkingen, om je energetisch verbonden te voelen.

Luc Van De Steene

Share

Je zelfbeeld bepaalt je leven

© Pixabay

Je zelfbeeld, wat moeten we daaronder verstaan?

Het is het beeld dat je hebt gevormd van jezelf als persoon, en hoe je dat beeld, jezelf dus, waardeert: positief, negatief of iets ertussenin.

Vind je jezelf best oké, dan heb je een positief zelfbeeld. Vind je jezelf niet oké, dan heb je een negatief zelfbeeld. Het ene helpt je vooruit, het andere remt je af.

Je zelfbeeld stuurt je leven, in de ene of de andere richting. Zo simpel is het. Met een positief zelfbeeld trek je – volgens de wet van de aantrekkingskracht – positieve omstandigheden aan en komen er positief ingestelde mensen op je pad. Dit laatste klinkt als muziek in de oren, maar het zal je wellicht niet overtuigen als je geleerd hebt om altijd eerst je eigen zwakheden te zien, niet je kwaliteiten.

Een negatief zelfbeeld heeft een enorme impact, en heeft de kwalijke eigenschap om zichzelf in stand te houden.

  • Je gaat je aandacht automatisch richten op die informatie die in overeenstemming is met je zelfbeeld. Je ziet dus vooral je mislukkingen en je vergelijkt je voortdurend met anderen, want die zijn altijd beter, mooier et cetera.
  • De successen die er zijn, zie je makkelijk over het hoofd, of je minimaliseert ze. Fouten daarentegen maak je groter dan ze zijn.
  • Informatie die niet past ga je zo vervormen of vertekenen om ze alsnog te doen passen bij je zelfbeeld. Het vooroordeel over jezelf wordt op die manier bevestigd.
  • Ook je geheugen is gekleurd als gevolg van deze selectieve waarneming en informatieverwerking.

Elke mens heeft ook van nature de neiging om het zelfbeeld naar buiten te projecteren. Zo werkt de wet van de aantrekkingskracht. Je zelfbeeld bepaalt dus ook je visie op de andere, je visie op de wereld en op de toekomst – voorwaar iets om bij stil te staan!

Om zo min mogelijk met de gevolgen van dat zelfbeeld geconfronteerd te worden, ontwikkel je strategieën, die op de duur overlevingsstrategieën worden. De illustratie hieronder geeft een overzicht van de mogelijke signalen.

Je zelfbeeld werkt hoofdzakelijk onbewust. Door zelfobservatie ben je gelukkig wel in staat om de signalen van een negatief zelfbeeld bij jezelf te herkennen. (© Sephira)

Met een negatief zelfbeeld kom je, vaak zonder het zelf te merken, in een vicieuze cirkel terecht. In de huidige angstige en extreem drukke tijden waarin we maar moeten zien te overleven, is perfectionisme bijvoorbeeld een veelvoorkomende ‘strategie’. De vicieuze cirkel ziet er dan zo uit: negatief zelfbeeld => (leidt tot) veel negatieve dingen zien => angst om door de mand te vallen => nog harder werken => nooit tevreden => uitputting en somberheid => nog negatiever beeld van jezelf. Burn-out is het punt waar de ‘strategie’ vastloopt: je vat met energie is leeg!

Het goede nieuws is dat de denkkaders en de identiteitsgedachten (‘ik ben niet goed genoeg’), die een negatief zelfbeeld in stand houden, wel degelijk kunnen worden bijgestuurd en positiever gemaakt. Een positiever zelfbeeld heeft absoluut een gunstige invloed op je veerkracht, zelfvertrouwen, gevoel van welbevinden, gezondheid, sociaal leven, et cetera.

Zie ook ‘Diensten’ < ‘Hypnotherapie’ < ‘Verbind met je innerlijk kind’
Zie ook ‘Diensten’ < ‘Perfectionisme’

Meer informatie? Mail luc@sephira.be of belinda@sephira.be

Share

Ouder en kind zijn communicerende lichamen

Een van de inzichten uit de kwantumfysica is dat alles in het universum uit energie bestaat. Ook mensen bestaan uit energie en hebben een bepaalde trillingsfrequentie. Elke mens heeft ook een energieveld rond zich waarmee hij of zij de omgeving beïnvloedt. Zo’n energieveld wordt gewoonlijk de aura genoemd – deze aura kun je trouwens voelen wanneer je op een armlengte afstand van elkaar staat. Zonder het te beseffen oefenen we dus een invloed uit op onze omgeving, en deze ‘omgeving’ kan zelfs duizenden kilometers ver reiken.

Het wordt nog interessanter wanneer je deze wetenschap koppelt aan een holistische mensvisie. Volgens het holisme bestaat de mens uit vier lichamen: fysiek, mentaal, emotioneel en spiritueel. Deze lichamen vormen één ondeelbaar geheel, waarbij het fysieke lichaam uiteraard de uiterlijke vorm uitmaakt. Als er iets in dit geheel uit evenwicht is, zal je fysieke lichaam je daarvan op de hoogte brengen. Je lijf heeft een signaalfunctie. Je krijgt klachten, pijnen en pijntjes. Overigens, burn-out, depressie en dergelijke zijn ook signalen van iets dat uit balans is.

Kwantumtheorie en holisme

Het wordt helemaal interessant wanneer je de combinatie kwantumtheorie-holisme toepast op de relatie tussen ouder en kind (1). Tijdens de zwangerschap vormen de vier moederlichamen één ondeelbaar geheel met het ongeboren kind. Negen maand lang zijn beiden één, en dat blijft zo, ook lang nadat de navelstreng is doorgeknipt. Deze innige band is onverbreekbaar. Hoe groot de fysieke verwijdering ook is, ouder en kind zijn en blijven communicerende vaten, of liever: lichamen.

  • Iets dat bij de ouders uit evenwicht is, iets uit hun verleden dat nog niet geheeld of verwerkt is, zal zeer waarschijnlijk tot expressie komen bij het kind. Zo begint een artikel op holistik.nl: “Heb je kinderen die in jouw ogen toch wel heel erg druk en snel afgeleid zijn?” Volgens holistisch huisarts en coach Juriaan Galavazi is een label zoals ADHD een vorm van projectie van de ouders op het kind: “een afleiding om niet naar hun eigen stuk te hoeven te kijken omdat dat te pijnlijk is.” (2)
  • Met andere woorden, het kind houdt de ouders een spiegel voor. Dr. Shefali Tsabary: “No matter what our consciousness wills, our unconsciousness has its own rhythm. It will leak into our habits, thoughts, emotions, and presence without our even noticing. Only by witnessing our unconsciousness as our children reflect it back to us are we able to integrate it.” (3)
  • Kinderen zijn een uitnodiging aan onszelf tot meer zelfkennis, zelfacceptatie en bewustzijnsgroei. Dr. Shefali Tsabary: “A parent who is unable to accept their own being in all its glory will never be able to accept their children. Acceptance of our children goes hand-in-hand with an acceptance of ourselves. Only to the degree that we honor ourselves will we honor our children.” (4)

Mooiste geschenk

Als er één ding duidelijk mag zijn dan is het wel dat we als ouder gigantisch veel kunnen leren van onze kinderen. Zij houden ons een spiegel voor. De onzichtbare oorlog die we in en met onszelf voeren, geven we onbewust en ongewild door aan onze kinderen. Het allermooiste geschenk dat we aan onze kinderen kunnen geven, is bijgevolg: in het reine komen met onze eigen rugzak, die dikwijls loodzwaar is.

(1) Shefali Tsabary heeft intussen twee boeken gewijd aan de heel bijzondere band tussen ouder en kind: The Conscious Parent (2014) en The Awakened Family (2016)
(2) ‘ADHD: dit is waarom de beste bedoelingen van ouders vaak averechts werken’, zie https://holistik.nl/adhd-medicatie-holistisch-huisarts/?fbclid=IwAR05BijcqM4e0_vVGr14unJgIb_LYiLA4-sH3KzlZvXjCDZ0rHDZw-WX8jM
(3) Shefali Tsabary PhD, The Conscious Parent, transforming ourselves empowering our children, Yellow Kite, 2014, 22-23
(4) Shefali Tsabary PhD, The Conscious Parent, transforming ourselves empowering our children, Yellow Kite, 2014, 36-37
Share

Perfectionisme is van ons allemaal

Perfectionisme is van ons allemaal

Breed maatschappelijk fenomeen benaderd vanuit een oud psychologisch model

Elke mens is anders, fundamenteel anders, en toch is er iets dat we vanaf de geboorte met elkaar gemeen hebben. Nog geen perfectionisme. Dat komt meestal wat later, in de kindertijd. Wat ons lijkt te binden is een existentiële voorwaarde die we onszelf opleggen. Het gebeurt onbewust. De voorwaarde gaat ons gedrag bepalen, wordt deel van onze automatische piloot. Tot op zekere hoogte is dit gezond maar onder druk van de omgeving en de huidige ratrace belanden we steeds vaker dan ons lief is op een soms heel ongezond niveau. Om het tij te keren is er bewustzijn nodig.

“Ze staat zelf niet graag op foto’s,” laat Inge optekenen in de krant. Niettemin poseert ze een beetje fier toch wel met haar 21-jarige dochter tijdens hun bezoek aan AntwerpPhoto. “Niet omdat ik verlegen ben,” verduidelijkt ze, “maar omdat ik zo kritisch ben voor mezelf. Ik ben zelden helemaal content en het betert niet met ouder worden.” Inge is 50, gescheiden en moeder van Laura, die psychologie studeert. Twee generaties, X en Z, kijken arm in arm in de lens.

Kritisch voor jezelf

Tevreden zijn met wie je bent. Ik hoor het wel vaker van cliënten die hun levensmotto formuleren. Je zou verwachten dat een mens mettertijd milder wordt, tegenover zichzelf maar ook tegenover anderen. Dat-ie meer gaat relativeren. Het betert kennelijk niet met ouder worden, integendeel. Er zijn steeds meer mensen die malcontent door het leven gaan. Alle cijfers wijzen in die richting, bij jong en oud. Meer en meer mensen zien de afstand tussen hun dagelijkse realiteit en hun ideaalbeeld groter en groter worden. Deze kloof zorgt voor gespannenheid, frustratie en onrust. De manier waarop iemand naar zichzelf in de spiegel kijkt is een teken aan de wand.

Samen met Inge zijn er velen die denken: wat ik zie maakt me niet blij. Wat ik zie is niet oké. Ik ben niet goed genoeg, zie je wel! Er is nog werk aan, elke dag opnieuw, en dan zal het ooit, ooit misschien, wel eens oké zijn. Die gedachte. Herkenbaar? Wel, de belemmerende gedachte is gebaseerd op een existentiële vergissing, en is bij uitstek een verzinsel van ons Ego – het Ich bij Freud.

Iedereen is in wezen oké zoals-ie is. Alleen blijken de meesten daar zelf niet zo van overtuigd, integendeel: nogal wat mensen vinden zichzelf helemaal niet oké. Ze vinden dat ze voortdurend moeten bewijzen dat ze wel oké zijn. Het lijkt alsof de moderne mens zichzelf een levensnoodzakelijke voorwaarde oplegt, en denkt: als ik die voorwaarde waarmaak, dan komt het alsnog goed, dan zal ik eindelijk oké zijn. Of, weet je wat, zeg me gewoon dat ik oké ben! Vandaar de voortdurende zucht naar zelfbevestiging. Hoe groter dit verlangen naar affirmatie, hoe groter ook de druk en de stress. Deze zelfopgelegde stress is fnuikend voor het echte leven en mondt vaak uit in iets dat heel ongezond is.

Beschavingsziekte

Wat maakt dat zoveel mensen niet zo mild zijn voor zichzelf? Op zoek naar een verklaring ben ik me gaan verdiepen in een oud psychologisch model, het enneagram. Ik vind er veel ‘oude kennis’ in terug. Niets is zo fascinerend als deze oude kennis vervolgens te koppelen aan een fenomeen dat inherent is aan de maatschappij waarin de westerse mens druk-druk-druk is en zichzelf continu voorbijloopt. Het is een wanhopige poging om het leven onder controle te krijgen. Noem het nadelig of ongezond perfectionisme, en het wordt stilaan de pest van deze tijd. Het ligt aan de basis van die andere beschavingsziekte, burn-out.

Eerder dan de verschillen te benadrukken, ben ik geneigd om te zoeken naar de gelijkenissen tussen ons allemaal. Wat bindt ons, wat hebben we met elkaar gemeen? Is er niet iets universeels dat kan verklaren waarom we in de problemen geraken? Bij nader inzien gaat het om heel fundamentele dingen, eigenschappen en drijfveren.

Ogen als spiegels

In haar boek Het drama van het begaafde kind heeft Alice Miller (1923-2010) het onder meer over de basale kinderlijke behoeften: “Elk kind heeft de gerechtvaardigde behoefte om door zijn moeder gezien, begrepen, serieus genomen en gerespecteerd te worden. Het moet in de eerste weken en maanden kunnen beschikken over de moeder, het moet haar kunnen gebruiken, door haar weerspiegeld worden.” Ter verduidelijking roept Miller een beeld op van de Engelse kinderarts Winnicott (1896-1971): “De moeder kijkt de baby aan die ze in haar armen houdt, de baby kijkt in het gezicht van zijn moeder en vindt zichzelf daarin terug, mits de moeder inderdaad het kleine, unieke, hulpeloze wezentje aankijkt, en niet haar eigen verwachtingen, angsten, plannen die ze voor het kind smeedt, op het kind projecteert. In dat laatste geval ziet het kind in het gezicht van zijn moeder niet zichzelf, maar zijn moeder die in nood verkeert. Zelf wordt het niet weerspiegeld, en het zal zijn hele leven tevergeefs naar zo’n spiegel zoeken.” Of dit zoeken altijd ‘tevergeefs’ is, valt te betwijfelen. Met de nodige zelfreflectie en zelfkennis kun je wel degelijk het een en ander reconstrueren of helen.

Ik blijf het een mooi beeld vinden, en heel toepasselijk gezien de levensloop van vele cliënten, maar het venijn zit natuurlijk in de staart: het zoeken naar het eigen spiegelbeeld. Wat de praktijk me leert is dat wie als kind zichzelf niet heeft gezien in de ogen van de moeder en wellicht ook van de vader, dit levenslang als een soort fixatie zal meedragen. Het verklaart waarom nogal wat mensen (onbewust) naar dat spiegelbeeld blijven zoeken, en op die manier onbewust naar aandacht en zelfbevestiging blijven vragen.

Volwassen

Uit de ontwikkelingspsychologie weten we bovendien dat de weg naar een volwassen en onafhankelijk leven begint bij het loskomen van de moeder;
eerst letterlijk daarna figuurlijk, waarbij je – als het goed is – kunt rekenen op de ondersteuning van de andere partner, doorgaans de vader. In de praktijk merken we dat sommige moeders deze volwassenwording (ongewild) bemoeilijken en/of dat de vader de grote afwezige blijkt. Deze problematiek komt geregeld terug in de levensverhalen die cliënten later opdissen.

“Het begint door de wijze waarop je de verwijdering van je moeder hebt weergegeven aan jezelf”, schrijft Willem Jan van de Wetering in De Enneagramcode. “Tot ongeveer de zesde maand van je leven lijkt het alsof je moeder er altijd is. Je doet als baby je ogen open en je voelt je moeder. Nog mooier, je denkt dat je een deel van je moeder bent. Opeens ontdek je dat er een wereld buiten je moeder om is. Je weet: ik ben niet mijn moeder. Je ontdekt dat de moeder er niet is. Je opent je ogen, begint te huilen en er komt niemand. Dat is de eerste diepe emotie die ontstaat. Op dat moment creëert ieder kind een negatieve geloofsovertuiging (…).”

Ik ben oké als…

Van nature is iedereen oké. Dit is het gezonde niveau in elk enneagramtype. Edoch! Het grote aantal mensen dat vroeg of laat in de problemen komt, burn-out raakt en aangeeft zichzelf ‘niet oké’ te vinden, wijst erop dat er meer aan de hand is. Uit het enneagram blijkt onder meer dat elk type onbewust een voorwaarde koppelt aan het oké-zijn. Van 1 tot 9 denkt: ik ben oké … als … Wat na dat ‘als’ komt lijkt iets te zijn dat als het ware bij het DNA hoort. Het is in elk geval iets dat vanuit het onderbewuste komt, en dus heel sterk is.

Bij elk van die zelfopgelegde voorwaarden zien we dat het vrij ‘makkelijk’ is om er compleet in door te schieten. Bijvoorbeeld: als je van jezelf vindt dat je pas oké bent als mens als je alles juist doet en nooit een foutje maakt, dan is het leven een hel. Dit is precies wat er gebeurt als een type, om het even welk type, naar het ongezonde niveau opschuift: het leven wordt een hel. Je weet niet meer wat je overkomt. En dan zijn er twee opties: ofwel kruip je in de slachtofferrol, ofwel doe je er iets aan.

Zeg me dat ik oké ben (Hendrickx, 2016); zeg het mij want ik kan het zelf niet. Ik kan het zelfs niet geloven dat ik oké zou zijn. Ik moet dat toch bewijzen! Zo is het mij altijd gezegd, thuis, op school, op het werk … Dit is uiteraard een kapitale vergissing. Als er geen bewustwording op gang komt zal de vergissing zelfs je hele leven richting geven. Je hoeft helemaal niet te bewijzen dat je oké bent. Als je dat toch doet wijst dit erop dat je van alles wegduwt, deep down in het onderbewuste. Het probleem is dat alles wat je onder water probeert te duwen, steeds groter wordt en meer en meer stress veroorzaakt. Dit wordt zichtbaar in je gedrag. Je gedrag maskeert hoe je onbewust over jezelf denkt.

Onbewuste overtuiging

Het zijn onze onbewuste overtuigingen die van onderuit druk uitoefenen, vanuit onze schaduwkant (zie Het Schaduweffect, Deepak Chopra, Debbie Ford, Marianne Williamson). De kernovertuiging lijkt inherent aan het enneagramtype. De overtuiging zal wellicht het perspectief tijdens het opgroeien vernauwen, waardoor een soort tunnelvisie ontstaat. De ervaringen worden aldus geïnterpreteerd, waardoor de overtuiging gaandeweg sterker wordt. Hoe meer de onbewuste kernovertuiging onderweg wordt gevoed en aangewakkerd, via specifieke gebeurtenissen, hoe groter de kans dat het patroon van perfectionisme zich ontwikkelt, dat wil zeggen: dat het in wezen gezonde perfectionisme helemaal doorschiet in de ongezonde vorm ervan.

Elk type kent faalangst maar telkens op een andere manier. Het werkwoord falen heeft nu eenmaal verschillende betekenissen. Het gaat erom hoe de cliënt zijn faalangst beleeft. Bij een Drie (zie verder) bijvoorbeeld is faalangst een halszaak, een kwestie van bestaan of niet bestaan. Falen wordt dan bestaansrecht verliezen. Een Drie moet hoe dan ook slagen … in het leven. In tegenstelling tot een Vier, die de oorzaak van het falen eerder buiten zichzelf zoekt. Een Vijf vertoont vooral uitstelgedrag, wat een vorm van vermijdende faalangst is. De zucht naar zelfbevestiging komt ook bij elk type voor. Dit heeft alweer te maken met de impliciete vraag ‘zeg me dat ik oké ben’, zoals hierboven toegelicht.

Het patroon van perfectionisme is een onbewuste en dus verwoede poging om controle te krijgen over onszelf en de buitenwereld. Die poging leidt alleen maar tot nog meer angst. De tabel hieronder geeft weer hoe elk type vanuit een soort oerangst zichzelf een existentiële voorwaarde oplegt. Op een ongezond niveau genereert deze combinatie de respectieve symptomen van het ongezonde perfectionisme. Door dit onder woorden te brengen maken we de weg vrij om eraan te kunnen, om eraan te werken.

Met ontwikkelingsgericht coachen van perfectionisme (OCP) is het mogelijk om de onbewuste overtuiging die aan de basis ligt van het zich niet oké voelen, om te buigen naar de ondersteunde overtuiging ‘ik ben oké zoals ik ben’, hier en nu en onvoorwaardelijk. Na deze transitie is er meer balans en veel minder ‘moeten’. Voor een diepgaand en duurzaam effect is het volgens mij aangewezen om deze OCP-methodiek te combineren met de Ericksoniaanse trance of hypnose.

TypeGrootste angstExistentiële voorwaarde
1Niet goed of niet perfect zijnIk ben oké… als ik doe wat juist is
2Het niet waard zijn om bemind te wordenIk ben oké… als ik intiem ben met anderen en zij mij graag zien
3Waardeloos zijnIk ben oké… als ik succesvol ben en anderen een hoge dunk van mij hebben
4Zonder identiteit zijn, de angst om het eigen leven te ruïnerenIk ben oké… als ik trouw ben aan mezelf
5Zal ik ooit mijn plaats in deze wereld vinden?Ik ben oké… als ik iets beheers, als ik capabel ben, als ik nuttige dingen doe, als ik hoog boven de anderen uitsteek
6Zonder steun of leiding door het leven moetenIk ben oké… als ik niet langer kwetsbaar ben en doe wat van mij verwacht wordt
7Tekorten ervaren, lijdenIk ben oké… als ik krijg wat ik nodig heb
8Gedomineerd worden door een anderIk ben oké… als ik sterk ben en alles onder controle heb
9Verbondenheid verliezenIk ben oké… als iedereen om me heen zich oké voelt en het goed heeft

Enneagram

Het enneagram is een oud psychologisch model dat onderscheid maakt tussen negen verschillende persoonlijkheidstypes. Het is een dynamisch model dat je dieperliggende drijfveren en onbewuste motivatie voor je gedrag blootlegt. Alleen al door je type te kennen kom je veel over jezelf te weten; veel dat je voordien totaal niet wist of niet wilde weten. Deze zelfkennis helpt je ook om anderen beter te begrijpen en om hen te accepteren in hun anders-zijn. Je wordt je met andere woorden bewust van de bril die op je neus staat. Je gaat beseffen dat deze bril je kijk op het leven tot dusver heeft bepaald.

Kennis van het enneagram zorgt ervoor dat je de eigen bril afzet. Je bekijkt je bril, leert ‘m kennen en je ontdekt dat dit slechts een van de negen brillen is. Met andere woorden, je gaat je eigen kijk op de dingen en het leven relativeren. De anderen hebben een andere visie, die evenwaardig is. Zelfkennis leidt tot zelfrelativering. Zelfkennis is de sleutel tot geluk.

De geometrische figuur met de negen types ziet er op het eerste gezicht vrij simpel uit, maar schijn bedriegt. Het model heeft meerdere dimensies. Het is horizontaal (1, 2, 3 …), verticaal (elk type heeft vele niveaus, van heel gezond tot erg ongezond) en diagonaal (energieën en krachtlijnen verbinden de types onderling). Van de Wetering onderscheidt ook negen lagen in het enneagram oftewel negen enneagrammen, waarvan de karaktertypologie slechts de onderste laag is. Iedereen behoort tot een van de negen types. Binnen je eigen type kun je groeien en evolueren. Er zijn drie centra of triaden van telkens drie types, wat maakt dat we spreken over buik- of instincttypes (8, 9 en 1), hart- of gevoelstypes (2, 3 en 4) en hoofd- of denktypes (5, 6 en 7). Let erop dat de kernen van de triaden in een driehoek (9-6-3) met elkaar verbonden zijn.

Psychosociaal Digitaal wijdde een volledig nummer aan het thema perfectionisme. In mijn artikel ‘Perfectionisme is van ons allemaal’ benader ik het fenomeen, dat zo typisch is voor deze drukke, prestatiegerichte tijden, vanuit een oud psychologisch model, het enneagram. Je kunt het hier downloaden: 20181203_PSD_perf_enneagram.

Share

Van stress naar burn-out en ‘gezond’ weer terug

Er is eigenlijk niets mis met stress. Het is geen ziekte. Een te hoge dosis gedurende een te lange tijd kan wel uitmonden in een burn-out en zelfs een depressie. Zoals bij elke stoornis geldt: voorkomen is beter dan genezen.

Laten we even teruggaan in de tijd. Heel ver terug. Miljoenen jaren geleden: onze voorouders op jacht staan plots oog in oog met een mammoet. Wat er dan gebeurt… Als de bliksem stuurt hun reptielenbrein signalen naar het lichaam, via de stresshormonen. Bloed en zuurstof gaan naar de spieren. Hun hart en ademhaling versnellen. Hun hersenen focussen op de stressor. Het verteringsstelsel wordt lamgelegd – herken je de misselijkheid en diarree voor een presentatie of examen? Het hele lichaam wordt klaargestoomd om te vechten of te vluchten, fight or flight.

Na de confrontatie wandelt onze voorouder op een gezapig tempo terug naar huis, enfin, naar zijn hol. Hij vertelt over zijn avonturen. Eet wat bessen en noten. Schildert op de rotswand het verhaal van de dag. Doet de rest van de dag wat ontspannende activiteiten. De stresshormonen dalen. Het lichaam komt tot rust en herstelt. Dat je dit artikel zit te lezen, is deels te danken aan dit ingenieuze stressmechanisme. Het heeft ervoor gezorgd dat de mens zichzelf heeft overleefd.

Moderne monsters
Dino’s en mammoeten zijn al lang uitgestorven. We hebben nu onze moderne monsters en stressoren: deadlines, files, presentaties, het gezin, de kinderen, een druk sociaal leven, te veel hobby’s, de workload, conflicten, onzekerheid… Ons reptielenbrein reageert echter nog altijd op dezelfde manier. Stresshormonen maken ons klaar om te vechten of te vluchten. Alleen blijven we nu op onze bureaustoel zitten of in de auto. Meestal volgt er daarna geen ontspanning meer. Hier zit de adder onder het gras…

Cortisol, het belangrijkste corticosteroïde in het menselijk lichaam, dat er ook langdurig blijft rondzweven, is neurotoxisch. Het zorgt ervoor dat er zichtbare veranderingen in de hersenen optreden. Het tast letterlijk de neuronale dendrieten aan. Het verklaart waarom bij burn-out vaak concentratie- en geheugenstoornissen zichtbaar zijn. Het fameuze B-woord is gevallen.

Stressklachten
Burn-out is op dit ogenblik niet meer uit de media weg te denken. Helaas ook niet uit de statistieken. Circa 14 procent van de beroepsbevolking lijdt eronder. Niet minder dan 66 procent zegt gebukt te gaan onder stress en last te hebben van psychische en lichamelijke stressklachten. Ondanks de klachten blijven velen verder werken, vaak uit angst om de job te verliezen, met als gevolg een verergering van de stressklachten en een verhoogd risico op langdurige uitval. Daar hangt uiteraard een kostenplaatje aan. Het gemiddeld financieel verlies per werknemer bedraagt, afhankelijk van de bron, tussen 3.750 euro (Securex) en 7.392 euro (IDEWE).

Model van Karasek
Er bestaan heel wat verklaringen voor dit hoge percentage stressklachten. Het model van Karasek is er slechts één. Wanneer de workload zwaar doorweegt, wanneer er weinig mogelijkheid is om het werk zelf te organiseren, en wanneer er weinig sociale steun is van collega’s of overste, dan verhoogt het risico op burn-out.

Wat maakt dat de ene vatbaarder of kwetsbaarder is voor stressklachten en burn-out dan de andere? Ook de persoonlijkheid van de werknemer speelt een grote rol. Dikwijls zijn het de meest gedreven, perfectionistische, hoogsensitieve medewerkers die uitvallen nadat ze langdurig over hun grenzen zijn gegaan. Het zijn die medewerkers die telkens de hand opsteken bij de vraag ‘wie gaat dit project op zich nemen?’ Het zijn de werknemers die je eigenlijk niet wilt kwijtraken. In feite kun je deze ‘meer gevoelige’ medewerkers zien als de kanariepieten in de koolmijn. Zij detecteren als eersten dat er wellicht een structureel probleem is.

Komt daarbij dat de VUCA-wereld (Volatile, Uncertain, Complex, Ambiguous) waarin we leven, een grote aanpassing vergt van de mens als soort.

Wetgeving
De vraag is hoe je als HR stress en burn-out op de werkvloer kunt vermijden. Door de nieuwe wetgeving van september 2014 is de werkgever verplicht om de werknemer te beschermen tegen stress en burn-out.

Een eerste advies in deze is dat we best stoppen met de schuldvraag. Het is zelden de organisatie of de werknemer alleen die verantwoordelijk is voor de stress. Het ligt aan een combinatie van factoren. Chronische werkstress of burn-out overkomt een werknemer en de organisatie niet zomaar. Het is een proces, ook met vele mogelijkheden om in te grijpen.

Je kunt de zaken best op verschillende niveaus aanpakken. Verbeter het organisatieniveau en verbeter de coping van gestresseerde medewerkers. Ziekteverzuim is vaak te vermijden wanneer stress vroegtijdig wordt aangepakt. Het is beter te voorkomen dan te genezen. De drie belangrijkste oorzaken van stress en burn-out zijn: gebrek aan waardering, gebrek aan structuur, en te veel, te belastend werk met te veel druk.

Preventie
Voorkomen is beter dan genezen. Daarom enkele tips voor HR en de organisatie, de manager en de medewerker.

  • HR en organisatie
    Ga voor een duidelijke organisatie, formuleer heldere doelen
    Steek energie in loopbaanontwikkeling
    Organiseer een cursus stressmanagement
    Stop ermee om de cultus druk-druk-druk te verheerlijken
    Job crafting
    Richt je op het talent van de mensen
    Schakel een burn-out en stresscoach in
  • Manager
    Baken de rollen en verantwoordelijkheden af
    Installeer een feedback-cultuur
    Vier het succes samen met het team
    Schenk aandacht aan het welzijn op het werk
    Sta open voor inspraak en autonomie
  • Medewerker
    Neem de verantwoordelijkheid voor je eigen welzijn
    Durf in gesprek te gaan met je manager
    Bewaak je eigen grenzen
    Neem voldoende ontspanning
    Volg een opleiding assertiviteit, timemanagement, mindfulness…

Periode van herstel
Is de medewerker dan toch langdurig afwezig, dan is een degelijke opvolging tijdens de afwezigheid van groot belang. Zeker met het oog op de herintegratie. De inspanning moet van beide kanten komen. Vergeet niet dat een burn-out gemiddeld zes maanden duurt. Dat is een lange periode van herstel.

Een burn-out is een energiestoornis, in tegenstelling tot een depressie, wat eerder een stemmingsstoornis is. Een burn-out kan wel overgaan in een depressie, met de bijbehorende verandering in de hersenen als gevolg van de aanhoudende stress. Het is dan ook van groot belang dat de medewerker in kwestie wordt begeleid door een arts en door een burn-outcoach of psycholoog.

De eerste weken gaat de aandacht vooral naar het fysieke herstel, met veel rusten, slapen en ontspannende activiteiten. Een tweede fase in het herstel is het cognitieve luik. Er wordt dan nagekeken hoe de persoon in verhouding staat tot zijn of haar werk, hoe het zover is kunnen komen, wat het persoonlijke aandeel is (perfectionisme, love junk…), wat het aandeel van de organisatie is.

Er zijn verschillende methoden om de medewerker opnieuw weerbaar te maken: Ontwikkelingsgericht Coachen van Perfectionisme (OCP), Rational Emotive Therapy (RET)… Nadien wordt er nog gewerkt aan effectief functioneren (planning en timemanagement) en aan sociaal functioneren (hulp leren vragen, grenzen stellen). De herintegratie wordt voorbereid, en we doen aan terugvalpreventie. Het is een mythe om te denken dat mensen in een burn-out beter worden door alleen maar te rusten. Het is en blijft een intensief proces.

Wat kun je zelf doen?
Zijn er manieren om jezelf te wapenen tegen stress en burn-out? Eigenlijk is het simpel maar daarom nog niet zo makkelijk. Mediteer elke dag gedurende een tiental minuten, eet gezond, zorg voor voldoende beweging (de marathon hoeft echt niet!), slaap voldoende, stop met multitasken, zorg voor ontspanning, geniet van sociale contacten, gebruik je talenten in je werk, doe nieuwe dingen. En… laat je op tijd coachen. Wacht niet tot je lichaam zegt: het is genoeg geweest. Veel succes!

Dit artikel van de hand van Belinda Buysse is reeds eerder verschenen bij Cantaloupe.

Share

Kalender

december 2019
M D W D V Z Z
« nov    
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  
Share
Share