Er is eigenlijk niets mis met stress. Het is geen ziekte. Een te hoge dosis gedurende een te lange tijd kan wel uitmonden in een burn-out en zelfs een depressie. Zoals bij elke stoornis geldt: voorkomen is beter dan genezen.

Laten we even teruggaan in de tijd. Heel ver terug. Miljoenen jaren geleden: onze voorouders op jacht staan plots oog in oog met een mammoet. Wat er dan gebeurt… Als de bliksem stuurt hun reptielenbrein signalen naar het lichaam, via de stresshormonen. Bloed en zuurstof gaan naar de spieren. Hun hart en ademhaling versnellen. Hun hersenen focussen op de stressor. Het verteringsstelsel wordt lamgelegd – herken je de misselijkheid en diarree voor een presentatie of examen? Het hele lichaam wordt klaargestoomd om te vechten of te vluchten, fight or flight.

Na de confrontatie wandelt onze voorouder op een gezapig tempo terug naar huis, enfin, naar zijn hol. Hij vertelt over zijn avonturen. Eet wat bessen en noten. Schildert op de rotswand het verhaal van de dag. Doet de rest van de dag wat ontspannende activiteiten. De stresshormonen dalen. Het lichaam komt tot rust en herstelt. Dat je dit artikel zit te lezen, is deels te danken aan dit ingenieuze stressmechanisme. Het heeft ervoor gezorgd dat de mens zichzelf heeft overleefd.

Moderne monsters
Dino’s en mammoeten zijn al lang uitgestorven. We hebben nu onze moderne monsters en stressoren: deadlines, files, presentaties, het gezin, de kinderen, een druk sociaal leven, te veel hobby’s, de workload, conflicten, onzekerheid… Ons reptielenbrein reageert echter nog altijd op dezelfde manier. Stresshormonen maken ons klaar om te vechten of te vluchten. Alleen blijven we nu op onze bureaustoel zitten of in de auto. Meestal volgt er daarna geen ontspanning meer. Hier zit de adder onder het gras…

Cortisol, het belangrijkste corticosteroïde in het menselijk lichaam, dat er ook langdurig blijft rondzweven, is neurotoxisch. Het zorgt ervoor dat er zichtbare veranderingen in de hersenen optreden. Het tast letterlijk de neuronale dendrieten aan. Het verklaart waarom bij burn-out vaak concentratie- en geheugenstoornissen zichtbaar zijn. Het fameuze B-woord is gevallen.

Stressklachten
Burn-out is op dit ogenblik niet meer uit de media weg te denken. Helaas ook niet uit de statistieken. Circa 14 procent van de beroepsbevolking lijdt eronder. Niet minder dan 66 procent zegt gebukt te gaan onder stress en last te hebben van psychische en lichamelijke stressklachten. Ondanks de klachten blijven velen verder werken, vaak uit angst om de job te verliezen, met als gevolg een verergering van de stressklachten en een verhoogd risico op langdurige uitval. Daar hangt uiteraard een kostenplaatje aan. Het gemiddeld financieel verlies per werknemer bedraagt, afhankelijk van de bron, tussen 3.750 euro (Securex) en 7.392 euro (IDEWE).

Model van Karasek
Er bestaan heel wat verklaringen voor dit hoge percentage stressklachten. Het model van Karasek is er slechts één. Wanneer de workload zwaar doorweegt, wanneer er weinig mogelijkheid is om het werk zelf te organiseren, en wanneer er weinig sociale steun is van collega’s of overste, dan verhoogt het risico op burn-out.

Wat maakt dat de ene vatbaarder of kwetsbaarder is voor stressklachten en burn-out dan de andere? Ook de persoonlijkheid van de werknemer speelt een grote rol. Dikwijls zijn het de meest gedreven, perfectionistische, hoogsensitieve medewerkers die uitvallen nadat ze langdurig over hun grenzen zijn gegaan. Het zijn die medewerkers die telkens de hand opsteken bij de vraag ‘wie gaat dit project op zich nemen?’ Het zijn de werknemers die je eigenlijk niet wilt kwijtraken. In feite kun je deze ‘meer gevoelige’ medewerkers zien als de kanariepieten in de koolmijn. Zij detecteren als eersten dat er wellicht een structureel probleem is.

Komt daarbij dat de VUCA-wereld (Volatile, Uncertain, Complex, Ambiguous) waarin we leven, een grote aanpassing vergt van de mens als soort.

Wetgeving
De vraag is hoe je als HR stress en burn-out op de werkvloer kunt vermijden. Door de nieuwe wetgeving van september 2014 is de werkgever verplicht om de werknemer te beschermen tegen stress en burn-out.

Een eerste advies in deze is dat we best stoppen met de schuldvraag. Het is zelden de organisatie of de werknemer alleen die verantwoordelijk is voor de stress. Het ligt aan een combinatie van factoren. Chronische werkstress of burn-out overkomt een werknemer en de organisatie niet zomaar. Het is een proces, ook met vele mogelijkheden om in te grijpen.

Je kunt de zaken best op verschillende niveaus aanpakken. Verbeter het organisatieniveau en verbeter de coping van gestresseerde medewerkers. Ziekteverzuim is vaak te vermijden wanneer stress vroegtijdig wordt aangepakt. Het is beter te voorkomen dan te genezen. De drie belangrijkste oorzaken van stress en burn-out zijn: gebrek aan waardering, gebrek aan structuur, en te veel, te belastend werk met te veel druk.

Preventie
Voorkomen is beter dan genezen. Daarom enkele tips voor HR en de organisatie, de manager en de medewerker.

  • HR en organisatie
    Ga voor een duidelijke organisatie, formuleer heldere doelen
    Steek energie in loopbaanontwikkeling
    Organiseer een cursus stressmanagement
    Stop ermee om de cultus druk-druk-druk te verheerlijken
    Job crafting
    Richt je op het talent van de mensen
    Schakel een burn-out en stresscoach in
  • Manager
    Baken de rollen en verantwoordelijkheden af
    Installeer een feedback-cultuur
    Vier het succes samen met het team
    Schenk aandacht aan het welzijn op het werk
    Sta open voor inspraak en autonomie
  • Medewerker
    Neem de verantwoordelijkheid voor je eigen welzijn
    Durf in gesprek te gaan met je manager
    Bewaak je eigen grenzen
    Neem voldoende ontspanning
    Volg een opleiding assertiviteit, timemanagement, mindfulness…

Periode van herstel
Is de medewerker dan toch langdurig afwezig, dan is een degelijke opvolging tijdens de afwezigheid van groot belang. Zeker met het oog op de herintegratie. De inspanning moet van beide kanten komen. Vergeet niet dat een burn-out gemiddeld zes maanden duurt. Dat is een lange periode van herstel.

Een burn-out is een energiestoornis, in tegenstelling tot een depressie, wat eerder een stemmingsstoornis is. Een burn-out kan wel overgaan in een depressie, met de bijbehorende verandering in de hersenen als gevolg van de aanhoudende stress. Het is dan ook van groot belang dat de medewerker in kwestie wordt begeleid door een arts en door een burn-outcoach of psycholoog.

De eerste weken gaat de aandacht vooral naar het fysieke herstel, met veel rusten, slapen en ontspannende activiteiten. Een tweede fase in het herstel is het cognitieve luik. Er wordt dan nagekeken hoe de persoon in verhouding staat tot zijn of haar werk, hoe het zover is kunnen komen, wat het persoonlijke aandeel is (perfectionisme, love junk…), wat het aandeel van de organisatie is.

Er zijn verschillende methoden om de medewerker opnieuw weerbaar te maken: Ontwikkelingsgericht Coachen van Perfectionisme (OCP), Rational Emotive Therapy (RET)… Nadien wordt er nog gewerkt aan effectief functioneren (planning en timemanagement) en aan sociaal functioneren (hulp leren vragen, grenzen stellen). De herintegratie wordt voorbereid, en we doen aan terugvalpreventie. Het is een mythe om te denken dat mensen in een burn-out beter worden door alleen maar te rusten. Het is en blijft een intensief proces.

Wat kun je zelf doen?
Zijn er manieren om jezelf te wapenen tegen stress en burn-out? Eigenlijk is het simpel maar daarom nog niet zo makkelijk. Mediteer elke dag gedurende een tiental minuten, eet gezond, zorg voor voldoende beweging (de marathon hoeft echt niet!), slaap voldoende, stop met multitasken, zorg voor ontspanning, geniet van sociale contacten, gebruik je talenten in je werk, doe nieuwe dingen. En… laat je op tijd coachen. Wacht niet tot je lichaam zegt: het is genoeg geweest. Veel succes!

Dit artikel van de hand van Belinda Buysse is reeds eerder verschenen bij Cantaloupe.

Share